تبليغات هسته‌اى بخش بزرگى از مطبوعات جمهورى اسلامى را بخود اختصاص داده. اين تصوير داده می‌شود كه گويا انرژى هسته‌اى حلال مشكلات است و با دسترسى به آن همه نيازهاى مردم ايران و براى قرنهاى آتى برآورده خواهد شد. از ذوق و شوق مسئولان برسر"غنى سازى اورانيوم در آشپزخانه دانشمندان جوان" كه بگذريم و از "حسادت غربى‌ها" به اين همه كمال، آيا انرژى هسته‌اى آنطور كه گفته می‌شود ارزان و لايزال است؟ آيا هزينه‌اى كه براى آن شده و می‌شود را نمی‌توان به اشكال مفيدترى براى توليد سوخت سرمايه‌گذارى كرد؟ گفتگويى با دكتر احمد شيرزاد، فيزيكدان، نماينده سابق مجلس و عضو شوراى مركزى جبهه مشاركت.

مصاحبه: مريم انصاری

آقاى شيرزاد ما تا بحال گفتگوهاى متعددى با شما و دوستانتان بر سر هزينه‌هاى سياسى پافشارى دولت بر برنامه هسته‌اى داشته‌ايم اما امروز می‌خواهيم از جنبه ديگرى پاى صحبت شما بنشينيم شما آقاى احمدى نژاد را دعوت به يك مناظره تلويزيونى كرده‌ايد تا با او بر سر ارزيابى هزينه و فايده انرژى هسته‌ای بحث كنيد چراكه ايشان معتقد هستند فناورى هسته‌ای حتى به قيمت تعطيل شدن بقيه كارهاى كشور می‌ارزد. ز يكى از محورى‌ترين تبليغات بر سر فوايد انرژی هسته‌ای شروع كنيم و آنهم برق ارزان است، براستى اين برق چقدر ارزان تمام می‌شود و استدلال مسئولان تا چه اندازه علمى و اقتصادى است؟

احمد شيرزاد: تا بحال هميشه بحث فناورى هسته‌ای در ايران به عنوان يك بحث ارزشى و ايدئولوژيك حتى تلقى می‌شد، كه به عنوان يكى از مقدسات، نمی‌شد راجع به آن صحبت كرد ولى اخيرا كه آقاى احمدى نژاد آمده ادعا كرده كه اين براى ما خيلى به صرفه هست و فايده دارد، خوب می‌شود وارد اين بحث شد و روى كم و زيادش گفتگو كرد.

بهره بردارى از انرژى هسته‌ای براى اولين بار نيست كه در ايران شروع شده. در كشورهاى ديگر هم سابقه دارد. معمولا به صرفه بودن يا نبودن اين انرژى تابع متغير‌هاى مختلفى است كه بنا به كشور فرق می‌كند. اينكه يك كشور دسترسى به منابع نفت وگاز دارد يا نه می‌تواند مهم باشد. اين كه يك كشور دسترسى به منابع طبيعى اورانيوم دارد يا نه می‌تواند بسيار موثر باشد. اينكه يك كشور به فناورى ساخت نيروگاه‌ها مسلط هست بطوريكه بتواند در كوتاه مدت يك نيروگاهى را بسازد باز اينها می‌تواند فاكتورهاى بسيار موثر باشد. در مجموع هر وقت كه قيمت نفت در جهان يك مقدار بالاتر می‌رود، طرفداران انرژى هسته‌ای بيشتر جان می‌گيرند و استدلال می‌كنند كه استفاده از اين انرژى به صرف است. اما نكته مهم اين است كه در سرتاسر دنيا كه بگرديم بيش از ۱۶ درصد برق توليد شده در جهان از انرژى هسته‌ای تامين نمی‌شود و بعيد است كه حتى اگر نفت خيلى هم گران شود، اين درصد را بشود خيلى بالا برد. بنا براين بالقوه انرژى هسته‌ای نمی‌تواند يك جايگزين هميشگى برای نفت و گاز يا ساير منابع انرژى باشد.

با توجه به صحبت‌هايى كه كرديد اين ادعا كه انرژى هسته‌ای ارزان است تا چه اندازه منطقى است، آقاى شيرزاد؟

احمد شيرزاد: اينكه ادعا می‌شود اين انرژى ارزان قيمت است، چنين نيست. اين انرژى هم براى خودش هزينه‌هايى را دارد. هزينه ساخت يك نيروگاه هسته‌ای حدودا دو تا دونيم برابر نيروگاه فسيلى است. اين انرژى براى كشورى است كه امكان دسترسى به امكانات هم داشته باشد، متخصصين در اختيارش باشند، مثل وضعيت ايران در معرض تحريم در اين زمينه نباشد. مجبور نباشد تنها با يك پيمانكار، به عنوان مثال كشور روسيه قرارداد ببندد. با همه اين اوصاف بازهم هزينه ساخت نيروگاه هسته‌ای بسيار گران تمام می‌شود.

اما فراتر از اين مسئله‌ای كه هست اين كه خيلى از كشورهايى كه بخصوص دسترسى به نفت و گاز ندارند می‌آيند نيروگاه هسته‌ای می‌سازند مثل چين يا كره كه برنامه‌شان است. اما اگر كه نخواهند فراتر از حد معينى برق هسته‌ای توليد كنند، توليد سوخت براى آنها به صرفه نيست. نكته مهمى كه براى ايران هست اين است كه هرچند نيروگاه بوشهر بسيار پرهزينه بوده براى ايرانى‌ها، اما آن چيزى كه الان هزينه بسيار مضاعفى دارد تحميل می‌كند، مسئله توليد سوخت هست. توليد سوخت اصولا برای اين مقدار برقى كه ايران می‌خواهد توليد كند به صرف نيست. اين يك نرم متعارف هست در بحث فناورى هسته‌ای كه اگر كشورى می‌خواهد توليد سوخت كند حداقل بايستى بالاى ده هزار مگاوات توليد برق هسته‌ای داشته باشد. درحال حاضر در ايران تنها يك نيروگاه هزار مگاواتى هسته‌ای بعد از حدود چهل سال چالش و بالا و پايين رفتن در دست ساخت هست و قطعا برای يك نيروگاه هزارمگاواتى چنين چيزى به صرف نيست. هرچند دربرنامه‌ها تا بيست هزار مگاوات برق هم گفته می‌شود. ولى بين آن چيزى كه درعمل امكان پذيراست (۱۰۰۰ مگاوات) تا آن چيزى كه گفته می‌شود يعنى ۲۰ هزار مگاوات فاصله بسيار، بسيار زيادى هست و حداقل بايستى يك كشورى ۶­۵ هزار مگاوات نيروگاه نصب شده‌ی هسته‌ای داشته باشد تا عقلانى باشد كه دنبال توليد سوخت برود.

حتى اگر آنچه وعده داده می‌شود يعنى توليد ۲۰ هزار مگاوات هم زمانى عملى باشد، آيا ايران كلا داراى ذخاير غنى اورانيوم هست كه دست به چنين سرمايه گذارى بزند؟

احمد شيرزاد: ايران فاقد ذخاير كافى اورانيوم است. يعنى چيزى حدود ۱۴۰۰­- ۱۰۰۰ تن ذخاير اورانيوم برايش پيش بينى می‌شود كه هنوز هم چيزى از آنها استخراج نشده. اين اورانيوم درعمق بسيار زياد زمين هست، برای ما بسيار گران تمام می‌شود، عيارش سنگ معدن اورانيوم پايين است و درمجموع فناورى كافى براى اينكه اين را بتوانيم استحصال بكنيم هم نداريم بنابراين آنچه كه آقاى احمدى نژاد ادعا می‌كنند كه اين از نان شب براى ما واجب تر است و می‌ارزد كه بخاطرش همه كارهاى ديگر را تعطيل كنيم به نظر من فاقد توجيه فنى و مهندسى است.

هزينه‌ای كه تا امروز برای انرژى هسته‌ای در ايران شده چقدر است؟

احمد شيرزاد: متاسفانه تمام هزينه‌ها روشن نيست. بخشى از هزينه‌ها قبل از انقلاب صورت گرفته كه طبيعتا مسئولين فعلى در آن نقشى نداشته‌اند. بعد از انقلاب برای نيروگاه بوشهر هزينه‌هاى زيادی شد بخصوص با توجه به اينكه طراحى اوليه آلمانى‌ها را می‌خواستند تغيير بدهند. وقتى روسها آمدند به عنوان تنها پيمانكارى كه حاضر شد اين كار را قبول كند متاسفانه دست ايران براى اينكه بتواند دريك رقابت اقتصادى از پيمانكارهاى مختلف استفاده كند باز نبوده به همين دليل بارها اين قرارداد به تعويق افتاده. روسها مبالغ زيادى از ايران گرفته‌اند تا بحال بالاى دو سه ميليارد دلار در اين قسمت هزينه شده البته متاسفانه همه هزينه‌ها هم شفاف نيست. و در بودجه‌هاى ساليانه هم خيلى انعكاس نداشته. اما ساخت و سازهايى كه شده كه عموما هم خارج از روال نظارتى معمول پروژه‌ها بوده اينها بسيار، بسيار عظيم است. همين چند هفته پيش آقاى آقازاده در ديدارش با سينماگران كه از آنها درخواست می‌كرد افتخارات هسته‌ای را به تصوير بكشند، ايشان ادعا می‌كرد كه همين الان در بخش هسته‌ای روزى ده ميليارد تومان سرمايه گذارى می‌شود كه رقم نسبتا بالايى است. درهرحال اگر بخواهد يك ارزيابى خيلى دقيق صورت بگيرد من فكر می‌كنم تا بحال به لحاظ اقتصادى ما بالاى چهار پنج ميليارد دلار در اين بخش هزينه كرديم، اگر خسارتهاى سياسى را هم بگذاريم كنار اين هزينه قابل قياس با خريد يك نيروگاه هزار مگاواتى كه درحدود چهارصد ميليون دلار است يعنى حدود يك دهم آن مبلغ اصلا قابل قياس نيست.

آيا نمی‌شد اين پول را در استفاده از انواع ديگر انرژى‌هاى جايگزين كه ايران اتفاقا امكانات خوبى هم در اين زمينه دارد سرمايه گذارى كرد؟

احمد شيرزاد: قطعا، ما با هزينه‌ای كه تا بحال براى توليد سوخت بخصوص و نيروگاه بوشهر كرديم اگر فقط می‌خواستيم مسئله توليد برق را نگاه كنيم می‌توانستيم حدودا ده برابر اين مقدار برق توليد كنيم. ما برای ساخت هزار مگاوات برق هسته‌ای مبلغى را هزينه كرديم كه با آن می‌توانستيم نزديك ده هزار مگاوات برق از منابع فسيلى بدست آوريم. يا حتى ما منابع بسيار خوب برق ­آبى داريم در كشور كه اين منابع ظرفيت حدود دوازده سيزده هزار مگاوات برق را دارد. فقط دو رودخانه كارون و كرخه ما می‌تواند درصورت سرمايه گذارى خوب اين كار را انجام دهد و اين واقعا يك منبع انرژى تجديد پذير هست هرسال براثر بارندگی ما اين مبنع انرژى را داريم.

سوال آخرم از شما، آيا انرژى هسته‌ای خود يك خطر هسته‌ای به شمار نمی‌آيد. برخى كشورهاى پيشرفته درصدد تعطيل نيروگاه‌هاى هسته‌ای هستند زيرا زباله هسته‌ای مشكلى است كه هنوز راه حلى براى آن پيدا نشده؟

احمد شيرزاد: ببينيد انرژى هسته‌ای حتى براى كشورهايى كه تكنولوژى‌اش را دارند، حتى كشورهاى كه فاقد منابع نفت و گاز هستند و كشورهايى كه فكرهاى مناسبى هم براى پس مانده‌هاى هسته‌ای كرده‌اند، بازهم در آن كشورها محل چالش هست. به عنوان مثال در ايتاليا طى رفراندمی تصميم گرفته‌اند كه اصولا استفاده نكنند از اين انرژى‌، در آلمان هم بحث‌هاى زيادى بوده و مجموعا اين يك معضل بشرى است. طرفداران محيط زيست در اغلب كشورهاى پيشرفته مخالف استفاده از اين منبع هستند و همان منابع فسيلى را با تمام آلودگى‌هايش ترجيح می‌دهند به منبع انرژى هسته‌اى. دليل عمده آنها اين است كه پس‌ماند هسته‌ای حاوى مواد راديو اكتيو است كه طول عمر نسبتا زيادى دارد درعين حال شدت تابش هسته‌ای آنها خيلى زياد هست و اين‌ها اصولا كاريش نمی‌شود كرد. اگر اينها بدست بشر توليد شد ده‌ها هزارسال طول می‌كشد تا به مرور تجزيه شوند. اين‌هارا در اقيانوسها دفن می‌كنند، منشاء آلودگى هستند. در زير زمين دفن می‌كنند، منشاء آلودگى هستند. پيش بينى می‌شود كه براثر زلزله يا حوادث طبيعى ممكن است اينها در سطح زمين رها بشوند. صحبتهايى می‌شود كه اينها را به فضا بفرستند، همه اينها واقعا چالش بشرى است. يعنى استفاده از انرژى هسته‌ای در كشورهاى پيشرفته هم محل بحث هست با آن همه امكانات و سرمايه گذارى‌هايى كه می‌شود روى مسئله ايمنى اش كرد.

البته در ايران گفته می‌شود كه ما زباله‌ها را پس می‌فرستيم به كشورهاى ديگر، اما اين درصورتى است كه ما سوخت را از آن كشورها تهيه كرده باشيم و طبيعتا اين مشكل آن كشور خواهد بود ولى اگر چنانچه ما خودمان برفرض بتوانيم خودمان اين سوخت را تهيه كنيم طبيعى است كه پس‌ماند آن سوخت هم روی دست خودمان می‌ماند و كسى اين را از ما تحويل نخواهد گرفت.

بهرحال آن چيزی كه مهم است اين است كه هرچند جامعه ما در معرض تبليغات بسيار شديد قرار گرفته از جهت مفيد بودن انرژى هسته‌ای ولى اين طور نيست كه همه دنيا پذيرفته باشند كه انرژى هسته‌ای يك انرژى تميز، لايزال و بى‌ضرر هست و همه هم روى آن توافق كرده باشند، فقط بخواهند اين را از ايران دريغ كنند. اميدوار هستم كه سطح آگاهى‌ها در كشور ما و نگرش علمى به مسايل در مردم طورى جا بيافتد كه در تصميم گير‌ها بتوانند بهتر عمل كنند.